Από τον Ευρωπό Κιλκίς, η αρχαιοελληνική λύρα ταξιδεύει σήμερα σε περισσότερες από 40 χώρες, φτάνοντας σε μουσικούς, πανεπιστήμια, μουσεία, αλλά και σε διεθνείς παραγωγές του κινηματογράφου και της βιομηχανίας των βιντεοπαιχνιδιών.
Πίσω από το εγχείρημα βρίσκεται η οικογένεια Κουμαρτζή, η οποία από το 2014 άρχισε να ασχολείται συστηματικά με την αναβίωση και κατασκευή αρχαίων ελληνικών μουσικών οργάνων. Αυτό που ξεκίνησε ως οικογενειακή πρωτοβουλία εξελίχθηκε σε ένα ολοκληρωμένο πολιτιστικό και εκπαιδευτικό οικοσύστημα, με επίκεντρο την εταιρεία Luthieros και το μουσείο αρχαίας μουσικής «Σείκιλο» στη Θεσσαλονίκη.
Σήμερα, η οικογένεια κατασκευάζει κάθε εβδομάδα περίπου 10 έως 15 μουσικά όργανα, με το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής να κατευθύνεται στο εξωτερικό. Περίπου το 80% των οργάνων ταξιδεύει εκτός Ελλάδας, δείχνοντας το διεθνές ενδιαφέρον για την αρχαία ελληνική μουσική παράδοση.
Η προσπάθεια δεν περιορίζεται μόνο στην κατασκευή. Γύρω από τα όργανα έχει δημιουργηθεί μια ευρύτερη κοινότητα, με διαδικτυακό κανάλι εκατοντάδων χιλιάδων συνδρομητών, εκπαιδευτικά βιβλία στα αγγλικά, διαδικτυακή πλατφόρμα εκμάθησης αρχαίας λύρας και συνεργασίες με μουσεία, όπως το Μουσείο Μπενάκη και το Μουσείο Μουσικών Οργάνων στις Βρυξέλλες.
Η ιδέα γεννήθηκε μέσα στην ίδια την οικογένεια. Ο Αναστάσιος Κουμαρτζής, κτηνίατρος στο επάγγελμα, είχε ξεκινήσει εδώ και χρόνια να κατασκευάζει παραδοσιακά μουσικά όργανα. Ο γιος του, Νικόλας Κουμαρτζής, έχοντας σπουδάσει σχεδιασμό εμπορικών προϊόντων, πρότεινε την αναβίωση ενός αρχαίου ελληνικού οργάνου. Σταδιακά, όλη η οικογένεια μπήκε στη διαδικασία της έρευνας, του σχεδιασμού και της κατασκευής.
Για την ανακατασκευή των οργάνων, η οικογένεια βασίζεται κυρίως σε αρχαίες απεικονίσεις, στις οποίες φαίνεται ο τρόπος με τον οποίο κρατούσαν και έπαιζαν τα όργανα οι μουσικοί της εποχής. Συμπληρωματικά αξιοποιούνται αρχαία κείμενα, μύθοι και συνεργασίες με ακαδημαϊκούς και μουσικούς. Στην πορεία του εγχειρήματος υπήρξαν συνεργασίες με το ΑΠΘ και το Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδος, ενώ πολύτιμη ήταν και η συμβολή μουσικών που δοκίμασαν τα όργανα στην πράξη.
Η αρχαία λύρα δεν είναι ένα μόνο όργανο, αλλά μια ευρύτερη οικογένεια οργάνων. Η χέλυς, για παράδειγμα, συνδέεται με τον μύθο του Ερμή και κατασκευάζεται από καύκαλο, δέρμα και ξύλινους βραχίονες. Άλλα όργανα, όπως η αρχαία ελληνική κιθάρα, είναι πιο σύνθετα και απαιτούν περισσότερο χρόνο κατασκευής. Κάθε όργανο δοκιμάζεται, κουρδίζεται και ελέγχεται πριν φύγει από το εργαστήριο.
Το ενδιαφέρον για τα αρχαιοελληνικά όργανα έχει περάσει πλέον και σε σύγχρονες μορφές πολιτιστικής παραγωγής. Η οικογένεια Κουμαρτζή έχει συνεργαστεί με διεθνείς παραγωγές, ενώ αρχαιοελληνική κιθάρα που κατασκευάστηκε στο εργαστήριό τους χρησιμοποιήθηκε σε ηχογράφηση για το γνωστό βιντεοπαιχνίδι God of War.
Παράλληλα, η οικογένεια εργάζεται και πάνω στην κατασκευή της ύδραυλης, ενός αρχαίου οργάνου που θεωρείται πρόγονος των εκκλησιαστικών οργάνων. Το εγχείρημα εντάσσεται σε ευρωπαϊκό πρόγραμμα, με τη συμμετοχή συνεργατών από τη Γερμανία και το Βέλγιο, καθώς και πανεπιστημιακού φορέα.
Το κόστος των οργάνων ποικίλλει ανάλογα με την πολυπλοκότητα της κατασκευής. Μια πιο απλή λύρα μπορεί να ξεκινά από τα 400 έως 500 ευρώ, ενώ μια αρχαιοελληνική κιθάρα μπορεί να φτάσει τις 2.000 έως 3.000 ευρώ.
Για την οικογένεια Κουμαρτζή, πάντως, το ζητούμενο δεν είναι μόνο η πώληση ενός μουσικού οργάνου, αλλά η επανασύνδεση του κοινού με έναν ήχο που έρχεται από το παρελθόν και μπορεί να λειτουργήσει δημιουργικά στο παρόν. Η αρχαία λύρα, με τις λίγες χορδές και τον ιδιαίτερο ήχο της, προτείνεται ως ένα όργανο προσβάσιμο ακόμη και σε ανθρώπους χωρίς προηγούμενες μουσικές γνώσεις.
Περισσότερες πληροφορίες για το έργο και τη μουσική κοινότητα της οικογένειας Κουμαρτζή υπάρχουν στην ιστοσελίδα luthieros.com.