Πενήντα χρόνια συμπληρώθηκαν σήμερα από το ξημέρωμα της 1ης Μαΐου 1976, όταν ο Αλέκος Παναγούλης, ο άνθρωπος που ταυτίστηκε όσο κανείς με την αντιδικτατορική δράση, βρέθηκε νεκρός μέσα στο Fiat Mirafiori που οδηγούσε στη λεωφόρο Βουλιαγμένης. Το γεγονός καταγράφηκε ως τροχαίο δυστύχημα. Όμως από την πρώτη στιγμή, οι σκιές, οι αντιφάσεις και τα αναπάντητα ερωτήματα άνοιξαν έναν κύκλο συζητήσεων που δεν έχει κλείσει μέχρι σήμερα.
Ο αντιστασιακός που δεν λύγισε ποτέ
Γεννημένος το 1939 στη Γλυφάδα, ο Παναγούλης σπούδασε στη Σχολή Μηχανολόγων του ΕΜΠ και από νωρίς εντάχθηκε στη νεολαία της Ένωσης Κέντρου. Η 21η Απριλίου 1967 τον βρήκε στρατιώτη στη Βέροια. Λιποτάκτησε, ίδρυσε την οργάνωση «Ελληνική Αντίσταση» και σύντομα βρέθηκε στην Κύπρο, απ’ όπου προμηθεύτηκε εκρηκτικά για την απόπειρα κατά του Γεωργίου Παπαδόπουλου.
Στις 13 Αυγούστου 1968, στο 31ο χιλιόμετρο της Αθηνών–Σουνίου, πυροδότησε τον μηχανισμό που είχε τοποθετήσει σε αποχετευτική σήραγγα. Η έκρηξη έγινε, αλλά με καθυστέρηση δευτερολέπτων. Ο δικτάτορας σώθηκε. Ο Παναγούλης συνελήφθη λίγες ώρες αργότερα, κρυμμένος κάτω από έναν βράχο.
Ακολούθησαν τα φρικτά βασανιστήρια της ΕΣΑ. Ο Θεοφιλογιαννάκος, ο Μάλλιος, ο Μπάμπαλης και ο ίδιος ο Ιωαννίδης συμμετείχαν στις ανακρίσεις. Ο Παναγούλης μεταφέρθηκε στο 401 Στρατιωτικό Νοσοκομείο σε κώμα, αλυσοδεμένος στο κρεβάτι. Δεν μίλησε ποτέ. Δεν κατέδωσε κανέναν.
Η δίκη, η θανατική καταδίκη και οι διεθνείς πιέσεις
Στις 17 Νοεμβρίου 1968, το Έκτακτο Στρατοδικείο τον καταδίκασε δις εις θάνατον. Ο ίδιος αρνήθηκε να ζητήσει χάρη. Η διεθνής κατακραυγή υπήρξε τεράστια: από τον Πάπα Παύλο ΣΤ’ μέχρι τον Σαρτρ και τον Πικάσο. Η χούντα υποχώρησε και η εκτέλεση δεν πραγματοποιήθηκε.
Μεταφέρθηκε στις φυλακές Αίγινας και αργότερα στο Μπογιάτι. Εκεί ξεκίνησε ο δεύτερος κύκλος μαρτυρίου: απομόνωση, απεργίες πείνας, εξάντληση.
Οι αποδράσεις που έγιναν θρύλος
Ο Παναγούλης επιχείρησε να δραπετεύσει τέσσερις φορές.
- Τον Ιούνιο του 1969, με τη βοήθεια στρατιώτη, πέρασε τη μάντρα και έφτασε μέχρι την Αθήνα πριν συλληφθεί ξανά.
- Τον Νοέμβριο του 1969, έσκαψε το κελί του με ένα κουτάλι. Τον περίμεναν απ’ έξω.
- Σε άλλη απόπειρα, χρησιμοποίησε σιδηροπρίονα που του είχε δώσει η μητέρα του κρυμμένα σε βιβλίο.
- Στο ΕΑΤ–ΕΣΑ σχεδίασε την πιο παράτολμη απόδραση, με τη βοήθεια δεκανέα. Το σχέδιο προδόθηκε.
Τον Αύγουστο του 1973, με τη γενική αμνηστία, απελευθερώθηκε. Έφυγε για την Ιταλία, όπου ξεκίνησε η θυελλώδης σχέση του με την Οριάνα Φαλάτσι.
Η επιστροφή στη Μεταπολίτευση
Μετά την πτώση της χούντας, ο Παναγούλης επέστρεψε στην Ελλάδα και εξελέγη βουλευτής. Παρέμεινε όμως ασυμβίβαστος. Συγκρούστηκε με κόμματα, πρόσωπα και μηχανισμούς. Σύμφωνα με μαρτυρίες της εποχής, είχε στην κατοχή του έγγραφα που αφορούσαν τη δράση της ΕΣΑ και πιθανές διασυνδέσεις προσώπων της Μεταπολίτευσης με το καθεστώς.
Ετοιμαζόταν, όπως αναφερόταν τότε, να τα καταθέσει στη Βουλή.
Το μοιραίο ξημέρωμα της Πρωτομαγιάς
Λίγο μετά τις 5 το πρωί της 1ης Μαΐου 1976, το Fiat Mirafiori που οδηγούσε εξετράπη της πορείας του και καρφώθηκε στην είσοδο φανοποιείου στη λεωφόρο Βουλιαγμένης. Ο θάνατός του ήταν ακαριαίος.
Η επίσημη εκδοχή μίλησε για απώλεια ελέγχου. Όμως:
- μαρτυρίες ανέφεραν δεύτερο όχημα,
- υπήρχαν αντιφάσεις στις καταθέσεις,
- το αυτοκίνητο παρουσίαζε σημεία που δεν ταίριαζαν απόλυτα με απλή εκτροπή,
- τα έγγραφα που είχε στην κατοχή του δεν βρέθηκαν ποτέ.
Έτσι γεννήθηκε το ερώτημα που παραμένει ζωντανό μισό αιώνα μετά: τροχαίο δυστύχημα ή δολοφονία;
Η κηδεία που έγινε ποτάμι
Στις 5 Μαΐου 1976, η Αθήνα πλημμύρισε από κόσμο. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι συνόδευσαν τον Παναγούλη στο Α’ Νεκροταφείο. Ήταν μια από τις μεγαλύτερες κηδείες της Μεταπολίτευσης. Το σύνθημα «Ο Παναγούλης ζει» κυριάρχησε στους δρόμους, εκφράζοντας την ανάγκη μιας κοινωνίας να τιμήσει έναν άνθρωπο που έζησε και πέθανε χωρίς να συμβιβαστεί.
Ο ποιητής πίσω από τον αγωνιστή
Στο κελί του Μπογιατίου, ο Παναγούλης έγραψε ποιήματα σε χαρτάκια, σε τοίχους, ακόμη και με αυτοσχέδιο μελάνι. Η Φαλάτσι έλεγε πως «ήταν πρώτα ποιητής και μετά ήρωας». Η ποίησή του, συχνά ματωμένη, αποκαλύπτει έναν άνθρωπο βαθιά ευαίσθητο, στοχαστικό, με εσωτερική φλόγα που δεν έσβησε ποτέ.
Μισός αιώνας μετά
Η Πρωτομαγιά του 1976 δεν ήταν απλώς η μέρα που χάθηκε ένας άνθρωπος. Ήταν η στιγμή που η Ελλάδα έχασε μια από τις πιο ανήσυχες και ανυπότακτες φωνές της. Ο θάνατος του Αλέκου Παναγούλη παραμένει ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα γεγονότα της Μεταπολίτευσης — όχι μόνο για τις συνθήκες του, αλλά και για το κενό που άφησε πίσω του.